Register

زاد و رشد بيمه در ايران

كشورهاي اروپايي در قرن نوزدهم به لحاظ تاسيس نهادهاي اقتصادي منطبق با ماهيت كسب و كار شهروندان، گام‌هاي بلندي برداشته بودند.تاسيس نهادهايي مثل بانك و شركت‌هاي بيمه براي تكميل و رشد فعاليت‌هاي صنعتي و تجارت خارجي در اين كشورها اجتناب ناپذير بود. در دوران يادشده اما اقتصاد ايران فاقد نهادهاي مدرن بود و اصولا به دليل اقتصاد كشاورزي و عشايري و همچنين استبداد شاهي در دوران قاجار، كسب و كار به شكل مدرن معنايي نداشت.

به همين دليل است كه تاسيس نهادهاي مهم مثل بانك و بيمه در ايران نيز توسط غربي‌ها به ويژه انگليس و روس انجام شده است. نوشته حاضر، نگاهي به تاريخ زاد و رشد فعاليت و صنعت بيمه در ايران دارد.بيمه در لغت به معني ايمن داشتن جان و مال از خطرات احتمالي است و بنا به فرهنگ لغت دكترنفيسي بيمه به معني اطمينان در مقابل مخاطره‌اي است كه محتمل‌الوقوع است.در اصطلاح حقوقي بيمه عقدي است كه به موجب آن يك طرف تعهد مي‌كند و در ازاي پرداخت وجه يا وجوهي ازطرف ديگر، درصورت وقوع يا بروز حادثه، خسارت وارده بر او را جبران نموده يا وجه معيني بپردازد متعهد را بيمه‌گر، طرف تعهد را بيمه گذار و وجهي كه از طرف بيمه‌گذار به بيمه‌گر پرداخته مي‌شود را حق بيمه و آنچه كه بيمه مي‌شود را موضوع بيمه مي‌نامند.در همه جاي دنيا، اشاعه و توسعه بيمه همراه با وجود خطر است از ديرباز انسان همواره چه به‌صورت فردي ياجمعي در معرض مخاطراتي بوده است كه باعث آسيب‌هاي جدي به مال،جان ووضع معيشتي وي وارد مي‌آيد. امنيت يكي از نيازمندي‌هاي بشر در زندگي است و يكي از علل پيدايش اين صنعت همين نيازمندي است. درعبارتي ساده‌تر، بيمه يك مكانيسم انتقال ريسك و نوعي تعاون و همياري اجتماعي به‌منظور سرشكن كردن زيان فرد يا افراد معدود بين همه افراد گروه يا جامعه است.با اين معني، بيمه در ايران سابقه طولاني داشته و همواره مردم اين مرز و بوم، با الهام از تعاليم ديني و فرهنگي خود، براي كمك به جبران خسارت‌هاي ناخواسته‌اي كه براي ديگر هموطنان و حتي مردم ديگر كشورها پيش مي‌آمد فعال و پيشگام بوده‌اند. تاريخ بيمه درايران به دوراني دورتر از هخامنشيان يعني حدود 4800 تا 5000 سال پيش مربوط مي‌شود.

 

سابقه تاريخي اين موضوع حكايت از اين دارد كه بيمه در ايران از دوره كيقباد (حدود پنج هزار سال پيش) آغاز شده است. در اين دوره اگر كسي دچار آسيب مي‌شد بايد به او تاوان يا بيمه داده مي‌شد و به بيمه، تاوان و به بيمه شدگان دريغمندان مي‌گفتند. پادشاهي كيقباد برابر دوره‌اي است كه در ايران پادشاهي‌هاي كوچك (ملوك الطوايفي) پديد آمده بود. ايرانيان در آن زمان دريافتند كه زير يك درفش و يك حكومت مركزي بودن، بسيار بهتر است و در برابر دشمنان ياراي مقاومت بيشتري دارند، به همين دليل از ميان خود يك شاه انتخاب كردند كه بر بقيه حكومت مي‌كرد و شاهنشاه خوانده مي‌شد. در آن زمان، كيقباد نماد شاهي بود كه تمام ايران به فرمانش بودند. يكي از اين فرمان‌ها پرداخت بيمه به آسيب ديدگان بوده است. در زمان پادشاهي كيقباد اگر كسي دچار آسيب مي‌شد يا خانه‌اش آتش مي‌گرفت يا كشتزارش با خشكسالي بي ثمر مي‌ماند بايد به او تاوان يا بيمه داده مي‌شد.غربي ها، هميشه فكر مي‌كردند كه بيمه يا تاوان در ايران باستان از زمان هخامنشيان به‌وجود آمده است، اما اين گمان اشتباه است، چون آنها نوشته‌هاي ايراني مانند اوستا و كتاب‌هاي پهلوي و شاهنامه را نخوانده‌اند و تنها به لوحه‌هاي گلين دوره هخامنشي اكتفا كرده و تصور كرده‌اند كه فقط كارگران و مهندساني كه به ساختن كاخ‌ها و... مشغول بودند بيمه مي‌شدند.طبق اشعار شاهنامه، كيقباد فرمان‌هاي مختلفي را براي پرداخت تاوان به مردم آسيب ديده صادر كرده است، طبق فرمان اين پادشاه، مي‌توان به آن كس كه كار مي‌كند و از كار كردش توشه به‌دست نمي‌آورد از محل درآمد پادشاه كشور، روزي داد. اين فرمان براي همگان صادر شده و مي‌توان گفت امروزه به اين فرمان كيقباد، بيمه همگاني (سوانح و عمر) مي‌گويند.

در ايران باستان براي همه افرادي كه دچار پيشامدهاي نابه‌هنگام يا ناهنجار مي‌شدند نيز تاوان (بيمه سوانح) پرداخت مي‌شد و ميزان پرداخت بيمه به اندازه ميزان خسارت وارد شده به آن شخص در نظر گرفته مي‌شد. طبق اشعار شاهنامه، تاوان نه تنها به كساني كه دچار سوانح و بلايايي طبيعي دچار شده بودند، بلكه به كساني كه خانه يا اموال آنها هم به سرقت رفته بود تعلق مي‌گرفت و براي آنان كه در جنگ آسيب و سختي مي‌ديدند بيمه حوادث يا تاوان در نظر گرفته مي‌شد. همچنين بيمه عمر هم از انواع تاوان‌هايي بود كه به بازماندگان فرد فوت شده تعلق مي‌گرفت. پژوهش‌هاي باستان ‌شناسان و لوحه‌ها و اسناد به دست آمده درتخت جمشيد نيز براين نكته تاكيد دارند كه در دوره هخامنشي نيز، تمام كساني كه در تخت جمشيد كار مي‌كردند و حقوق مي‌گرفتند در آن زمان بيمه بوده‌اند. پاره‌اي قراردادهاي بيمه شبيه قراردادهاي بيمه متقابل دريايي درميان اقوام ساحل‌نشين خليج فارس قبل از اسلام نيز معمول بوده است.پس از ظهور دين مبين اسلام در ايران، به دو قاعده حقوقي كه يكي برقراري نفقه ضمن عقد عمومي است كه شبيه بيمه عمر بوده و ديگري ضمان جريره است و تداعي‌كننده نوعي بيمه مسووليت است برمي‌خوريم.

اشكال ابتدايي بيمه در قالب همياري و تعاون در بيش از 5هزار سال قبل در منطقه بين‌النهرين و مابين اقوام بابل نيز رواج داشته است و در آثار و قواعد قراردادهاي بيمه‌اي در قانون حمورابي در 2250 سال پيش از ميلاد مسيح آورده شده و همينطور، توسط تمدن فينيقي هم در كنار درياي مديترانه نيز مورد استفاده قرار مي‌گرفته است.بيمه به شكل كنوني از ابداعات ايتاليايي‌ها يا اسپانيولي‌ها در قرون سيزدهم و چهاردهم ميلادي است. نخستين بيمه‌نامه‌هاي به‌دست آمده در سال‌هاي 1247 و1370 ميلادي در شهرهاي ژون وبروگ تنظيم شده است. در ايران، پس از احداث پستخانه، به سال 1229 هجري شمسي و عضويت دولت ايران به عضويت اتحاديه عمومي پست در سال 1256 هجري شمسي، اداره پستخانه كه زير نظر وزارت طرق وشوارع بود به وزارت رسايل واگذار گرديد. مقارن سال 1294 هجري شمسي يك نفر روسي به‌نام آقاي استال به رياست پستخانه منصوب گرديد كه با ورود وي بيمه بسته‌هاي پستي در ايران مرسوم شد.

آخرین بروز رسانی مطلب در شنبه ، 27 آذر 1389 ، 13:01